Torpil Yasal Mıdır?
Torpil… Bu kelimeyi duyduğunda belki de aklına ilk gelen şey, iş dünyasında, devlet dairelerinde ya da okulda birinin “birilerine” daha fazla fırsat sunduğu, bazen de haksız yere avantaj elde ettiği anlar oluyordur. “Torpil var” denince, çoğu kişi bunun kötü bir şey olduğunu anlar, ancak gerçekten torpil nedir ve yasal mı? Hepimizin kafasında bu sorular var, çünkü torpil, Türkiye’de toplumsal ve iş yaşamının bir parçası hâline gelmiş bir kavram. Gelin, biraz daha yakından bakalım ve birlikte çözmeye çalışalım: Torpil yasal mıdır?
Torpil ve Gerçekler: Çocukluktan Bugüne
Beni tanıyanlar bilir, ekonomi okudum, verilerle iç içeyim. Ama torpil olgusuyla da çok erken yaşta tanıştım. İlkokulda, bir gün, öğretmenimin yaptığı “sınav sonucunda en yüksek puanı alan kişi bir hafta boyunca sınıfta en ön sırada oturacak” yarışmasında, sınıfın en düşük notunu alan bir arkadaşım bir anda öne geçti. “Ailesinin tanıdığı varmış,” dediler. Çocukluğumda bunun farkına varmıştım, belki de ilk kez “tavsiye” veya “yancı” kelimelerini bu şekilde öğrendim. O an için masum bir şey gibi görünse de, yıllar sonra iş dünyasında torpilin ciddi bir sorun olduğuna şahit oldum.
Çünkü torpil dediğimiz şey, sadece bir masum geçişkenlik değil, bazen insanların hayatlarını şekillendiren, iş fırsatlarını yönlendiren bir güç haline gelebiliyor. Hangi okulda okuduğun, kiminle dost olduğun ya da kimin seni tanıdığı, senin iş dünyasında nereye gelebileceğini belirleyebiliyor. Şehirdeki dev bir kamu kurumunda çalışan kuzenim, yıllarca aynı soruyu bana sormuştur: “Sen hiç torpil ile iş bulmak istemez misin?” Gerçekten bu soru, hem tedirgin edici hem de düşündürücüydü. Çünkü bu soruyu sormadan önce, kuzenim bir noktada, iş bulma sürecinde yaşadığı zorlukları kabullenmişti. Ama bu, gerçekten yasal mıydı?
Yasal Olmayan Torpil: Çoğunlukla Kurallar Dışıdır
Torpil, temelde bir haksızlık yaratabilir. Yani birinin, yasal ya da etik kurallar dışı yollarla, sistemin işleyişini kendi lehine çevirmesi, bir anlamda yasal olmayan bir uygulamadır. Türkiye’de kamusal alanda ve özel sektörde bunun çeşitli örneklerine sıkça rastlayabiliyoruz. İşe alım süreçlerinde torpilin ne kadar büyük bir etkisi olduğunu anlamak zor değil. Bunu bizzat görmüş biriyim. Düşünsenize, aynı pozisyon için iki aday var. Birinin arkasında güçlü bir referans var, diğerinin ise sadece yetenekleri. Hangisini tercih edersiniz? Yasal olan, doğal olarak yetenekli olanın seçilmesidir, ama işin içine “tanıdıklar” girdiğinde, yasal olmayan bir torpil devreye girebilir. Bununla ilgili Türkiye’de çok sayıda araştırma ve rapor da bulunuyor.
Birçok kamuoyu araştırması, Türkiye’de kamu ve özel sektördeki işe alım süreçlerinde, torpilin %40’a varan oranlarda etkili olduğunu gösteriyor. Hatta 2021 yılında yapılan bir araştırma, özellikle kamu kurumlarında torpilin ciddi şekilde yaygın olduğunu ortaya koymuştu. Bu raporda, iş alımlarında işverenlerin çoğu zaman daha az yetenekli ama tanıdık olan kişileri tercih ettiği vurgulanmıştı. Yasal olan adaletli bir seçimken, torpilin olduğu durumlarda adaletli olmayan bir haksız rekabet ortamı oluşuyor.
Torpil Yasal Olmadığı İçin Kamu Görevlilerinin Düşünceleri
Bir süre önce, devlet dairelerinde çalışan bir arkadaşım bana “Bu işte torpil var mı?” diye sorduğumda, bana uzun uzun anlattı. “Torpil kesinlikle yasal değil,” dedi. “Ama birinin seninle ilgili iyi bir referans vermesi, senin işine yarayabilir. Fakat bu işin yasal tarafı değil, aslında iş dünyasında insanlar tanıdıklar üzerinden çoğu zaman hayatlarını yönlendiriyor.” Bu açıklama, bana çok şey düşündürttü. Yasal olmayan bir şeyin nasıl bu kadar meşru bir hâle geldiğini anlamak zaman aldı. Ancak fark ettim ki, torpil yalnızca hukuki anlamda değil, kültürel olarak da yerleşmiş bir olgu hâline gelmiş durumda.
Torpil: Kültürel Bir Yansıma mı?
Bu durumu sadece bir yasal meselesi olarak görmek eksik olurdu. Torpil, aslında toplumsal bir olgu olarak karşımıza çıkıyor. Herkesin birbirini tanıması, yardımlaşması, iş dünyasında işlerin kolaylaşması gerektiği düşüncesi, aslında kültürel olarak bir alışkanlık hâline gelmiş. Birçok insan için “torpil var” demek, sadece iş dünyasında veya devlet dairelerinde avantaj sağlamaktan ibaret değil. Bir anlamda bu, sosyal bir dayanışma olarak da algılanabiliyor. Tabii ki bunun da ne kadar sağlıklı bir yapı olduğuna karar vermek kolay değil. Çünkü burada önemli olan, kimin kime ne sağladığı ve bu sürecin ne kadar şeffaf olduğudur.
Torpil ve Adalet: Yasal Olmayanın Yasal Sonuçları
Torpilin yasallığı meselesi, hepimizin iş hayatını etkiliyor. Hem kamu hem de özel sektördeki iş gücü piyasası, bazen bu tür haksız avantajlarla şekillenebiliyor. Ancak yasal olmayan bir işleyişin, uzun vadede sistemin dengesini bozacağını ve gerçek yeteneklerin arka planda kalacağı bir ortam yaratacağını göz ardı edemeyiz. Adaletli bir iş dünyası yaratmak, sadece torpilin ortadan kaldırılmasıyla değil, aynı zamanda eşit fırsatlar sunan bir düzenin inşa edilmesiyle mümkündür.
Sonuç: Torpil Yasal Olmaz, Ama Etkileri Gerçek
Torpil kesinlikle yasal bir şey değildir. Hem hukuken hem de etik olarak yanlış bir durumdur. Ancak bu, Türkiye gibi ülkelerde yavaş yavaş bir kültür haline gelmiş ve bu durum bir şekilde “normalleşmiştir.” Gerçekten torpilin zararları da küçümsenemez. Sistem sadece tanıdıkların lehine işlediği sürece, adil ve şeffaf bir iş dünyası kurmak çok zor olacaktır. Benim için ise tek bir şey kesin: Torpilin yasal olmadığı bir dünyada, sadece yetenekli, çalışkan ve doğru insanlara yer vermek daha sağlıklı olacaktır. Çünkü son tahlilde, hayat bir oyun değil; hepimizin eşit şartlarla mücadele etmesi gereken bir alan olmalı.